Το γιαταγάνι και η πένα

Αρχή

«Αχός βαρύς ακούγεται πολλά ντουφέκια πέφτουν»…

Όταν η ιστορία γίνεται τέχνη, ή μήπως όταν η ιστορία γεννά τέχνη, κάτι πολύ σοβαρό έχει πραγματωθεί που θέλει να εκφραστεί με πολλούς τρόπους. Δεν είναι το ερέθισμα που αναζητά ο καλλιτέχνης για τη δημιουργία του, είναι πολύ βαθύτερα τα αίτια που εγείρουν συνειδήσεις, που αναμοχλεύουν πάθη, που κρούουν ευαίσθητες χορδές. Τι το ωραιότερο από μιαν επανάσταση, για να αποδεσμεύσει και το φαντασιακό: πέταγμα στους ουρανούς.

Όταν η ποίηση γίνεται επαναστατική ή όταν η επανάσταση γίνεται ποίηση. Τα λιανοντούφεκα μεταφράζονται λιανοτράγουδα και η ιδέα, πάντα αφ’ υψηλού, σαγηνεύεται όταν σε βράχο υπεραιωνόβιο, κατατρώγει τα ριζιμιά του το κύμα. Και ξάφνου αντάρα, σκόνη, παραζάλη. Όταν η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά ταυτίζονται σχεδόν ιστορικές περίοδοι ή απλά τα γεγονότα ομοιάζουν, όσο θα υφίσταται μια εξουσία ελεεινής μορφής.

Είναι τότε που: «ο Γοργοπόταμος στην Αλαμάνα στέλνει περήφανο χαιρετισμό»…

Πώς γράφεται άραγε η ιστορία, διδάσκει μήπως; Και η τέχνη πόσο είναι αληθινή; Τα συμπεράσματα και η έμπνευση από τα μεγάλα γεγονότα.

Για κάθε επανάσταση αυτό θα ισχύει, για κάθε τέχνη, για κάθε όνειρο… Όσοι ενταγμένοι στη διάρκεια των καιρών, θα αναλύουν πάντα τα γεγονότα και θα χάνονται στη μετάφραση των αισθήσεων, γιατί ο ορθολογισμός αδυνατεί να ερμηνεύσει όνειρα. Όταν ο ξεσηκωμένος γίνεται πρόσφυγας, ή όταν ο πολιορκημένος πραγματοποιεί τη μεγάλη έξοδο, ο ποιητής τραγικός, βάφει τις λέξεις κόκκινες. Μα, πάντα θα είναι ελεύθεροι πολιορκημένοι, γιατί σκλάβοι δε νοείται, ούτε ο επαναστάτης ούτε ο ποιητής… Οι εξεγερμένοι, όπως και οι ποιητές, ίσως πολιορκημένοι πάντα, να δυσανασχετούν μέσα στο δικό τους σώμα. Βαρύ να γράφεις για την επανάσταση, αφού ούτως πως, η κάθε μία και η επανάσταση και η ποίηση, όπως ακριβώς ορίζεται εκ των πραγμάτων, τα άλματα θέλουν να δοκιμάσουν στην ιστορία. Όταν αυτοί που πραγματοποιούν την ηρωικότερη έξοδο στο τέλος γίνονται «διακονιάρηδες», τότε ο ποιητής καταγγέλλει και υπερβαίνει τα γεγονότα. Και η ιστορία να επαναλαμβάνεται «σαν τραγωδία ή σαν φάρσα».

Οι γυναίκες του Μισολογγιού διακονεύουνε και η γυναίκα της Ζάκυθος έχει δουλειά

Και γίνεται η τέχνη τραγουδιστής, τροβαδούρος της επανάστασης και η επανάσταση γυμνόστηθη ροβολά στους δρόμους τους ανοιχτούς, στα όνειρα. Και γράφει την ιστορία, η τέχνη, από την άλλη όψη της σελίδας, την άγραφη, που κανένα χέρι δεν την γράφει, γιατί την ιστορία γράφουν μόνο οι νικητές και μάλλον αυτοί που τις πιότερες φορές επικαρπώνονται τη νίκη, αλλά, από την άλλη μεριά της σελίδας, την ιστορία καταγράφουν τα όνειρα επ’ ακριβώς… Καταγράφεται ο ηρωισμός; Τα πάθη; «Το πάθος για την λευτεριά είναι δυνατότερο από όλα τα κελιά»… Η μεταφορά όρος απαράβατος της τέχνης, των συνθημάτων του δρόμου, μα και της επανάστασης. Με ανοιχτά τα μάτια ονειρεύεται καθείς και «βαδίζει στη ζωή στον έρωτα και στο θάνατο». Μοναχική πορεία…

Ωδή γίνεται η τέχνη, και όχι κλαυθμός, ό,τι δεν αρμόζει στη γενναιότητα. Η πράξη η επαναστατική σκοπεύει στη συνέχεια, απαιτεί, με σκοπό τη διάρκεια, έχοντας αρωγούς την υψηλή ιδέα.

Όταν οι σπουδαστές εντάσσονται σε ιερούς λόχους, πολεμώντας για υψίστους σκοπούς, ελευθερία, δικαιοσύνη, οι ποιητές γράφουν και τα νιάτα, μέσα από πράξεις ανδρείες θα υμνούνται στους αιώνες για να βρουν μιμητές και να ξαναγράψουν την ιστορία των δικών τους γενεών.

«Λόρδος Μπάιρον, Λόχος ΕΛΑΣ ΕΠΟΝ, Ιερός Λόχος των Σπουδαστών».

Έχοντας σύμβολα και μιλώντας συμβολικά, σαν κάνει «ντου» μέσα στην πλατεία μέρα μεσημέρι, η ποίηση, ή ο οπλαρχηγός; Όταν κατασκευάζει γεγονότα ο ποιητής, σπουδαίος αναδείχνεται. Είναι γιατί ο κόσμος ανάγκη έχει να ιππεύσουν ξανά οι στρατηγοί του παρελθόντος, αυτοί οι αδικημένοι και να προσπαθήσουν με το γιαταγάνι να προκαλέσουν σκέψεις καινούριες, δρόμους κλειστούς να ανοίξουν, τη σκόνη από τα χρόνια να τινάξουν, πάνω από τους λαούς. Έλασμα η γραφίδα εκτινάσσεται όταν συμπιέζεται, δίνει ορισμούς στα όνειρα και ζωγραφίζει γκράφιτι στους ουρανούς.

Κι έτρεχε ο οπλαρχηγός δεξιά-ζερβά κι όλο τον «μπούτζον» του τους δείχνει και γίνεται μια κλέφτης, μια αρματολός, ώρα καλή σου κλεφτουριά, «αντάρτης, κλέφτης, παλληκάρι, πάντα είναι ο ίδιος ο λαός». Κι έστειλε απόκριση του Χουρσίτ ο στρατηγός: «Μου γράφεις ένα μπουγιουρντί, λέγεις να προσκυνήσω κ’ εγώ πασά μου ρώτησα τον μπούτζον μου τον ίδιον, κι αυτός μου αποκρίθηκε να μη σε προσκυνήσω»… Πού χάθηκε αυτό το κλέος, αυτή η λεβεντιά. Μόνο την συναντάς σε άλλες ώρες χρόνια πολλά μετά, στις λέξεις βγαλμένες από τα ενδόμυχα: «Ψυχή βαθειά»…

Τι να λέει τώρα η ιστορία, τι να γράψει, όταν «κοκέτα» πολυτελείας μία διορισμένη κυρία, με ριγμένo στον ώμο της ταγάρι σινιέ φουστανέλα, σχεδιασμένο από «γαλλικό» οίκο μόδας και ντυμένη Σαρακατσάνισσα, εύκολο είναι; Ο συμβολισμός δύσκολη πράξη, μάλλον ανεμίζει στον αέρα σημαία πλαστική, κάτι το κίβδηλο τελικά είναι η εξουσία.

Να φτιάχνουν εξώφυλλα για τα περιοδικά, χωρίς κανένα ίχνος σεβασμού στην ιστορία, να μασκαρεύονται παριστάνοντας τους οπλαρχηγούς της επανάστασης… Κάπου εκεί όταν οι πραγματικοί νικητές είναι πάντοτε χαμένοι, σκέφτεσαι, πότε θα γράψουν την ιστορία οι ηττημένοι.

Οψόμεθα και βαδίζοντες στο λογισμό του ακατέργαστου, ψάχνουμε τον ιερόν σκοπόν του αγώνα, αναζητούμε λόγους της ύπαρξης. Όταν κανείς ζώνεται τα φυσεκλίκια, άλλος αέρας στα πανιά του. Ξέρει να αντιπαλεύει τον φόβο, το θεριό φύλακα της εξουσίας, που σαν κέρβερος, ο φόβος, κατοικεί στα βαθιά της ύπαρξης. Μα κάποτε οφείλεις να δοκιμάσεις να περάσεις τις συμπληγάδες με όποιο κόστος…

Σε μια σουρεαλιστική γραφή της ιστορίας, η μεγάλη συνάντηση ήθελε συμβεί: Θεόδωρος Κολοκοτρώνης-Άρης Βελουχιώτης. «Καπετάνιε»…

– «Εσένα τουλάχιστον, στρατηγέ Κολοκοτρώνη, σε κάνανε άγαλμα, εμένα γυρίζανε το κομμένο κεφάλι μου στα χωριά και στις πόλεις»…
–«Καπετάνιε Άρη, κι εμένα στη φυλακή με κλείσανε, οι Μαυροκορδάτοι, οι Κωλέττηδες, οι ονομαζόμενοι δοσίλογοι στα χρόνια σου, νομίζω πως κυβερνούν αυτόν τον τόπο στους αιώνες»… Αλαμάνα, Δερβενάκια, Μανιάκι, Μεσολόγγι, Χίος, Ψαρά, οι εκτελεσμένοι, οι κυνηγημένοι, οι δολοφονημένοι, δεν υποτάσσεται αυτός ο λαός. Όταν όμως οι καπεταναίοι και οι πολεμιστές καταντάνε ζητιάνοι και λήσταρχοι»…
– «Στρατηγέ Κολοκοτρώνη, όταν το αντάρτικο δείχνει το φως στα ευρωπαϊκά σκοτάδια, όταν μετά την απελευθέρωση οι αγωνιστές αντιστασιακοί γίνονται κυνηγημένοι και οι δοσίλογοι κυβερνούν, τότε Γοργοπόταμος, Μικρό Χωριό, Καλάβρυτα, Δίστομο, Καισαριανή, καμένα χωριά, οι εξόριστοι, οι φυλακισμένοι, οι εκτελεσμένοι… Ναι δεν υποτάσσεται αλλιώς αυτός ο λαός, Μια Βάρκιζα θα στοιχειώνει εμένα, μια Επίδαυρος εσένα»… «Καληνύχτα στρατηγέ»…
– «Καληνύχτα καπετάνιε Άρη»…

Όπως και να ‘χει, πώς να προκόψει ένας τόπος, όταν ανάξιος να διοικηθεί από τους άξιους του με το καριοφίλι της μάχης αετούς, καλείς από τα ξένα να σε διαφεντέψουν κυβερνήτες, βασιλιάδες, σκυλολόι. Μα ας ήταν ο εξεγερμένος να ήταν ο κανονιστής, ο οπλαρχηγός να μοίραζε τη γη, το βιος κατά πώς πρέπει. Μα τότε πώς θα γινόταν η εξουσία ανάλγητη μόλις ήθελε προκύψει… Τότε ο καπετάνιος φιλόσοφος ως άλλος αντιφωνητής αναλύει με λόγια απλά τα του τόπου του.

Και όταν –φευ!– συμβαίνει η υφαρπαγή της λαϊκής θέλησης. Όταν καπεταναίοι διώκονται, παραμερίζονται, φυλακίζονται, εκτελούνται, πάντα τα ίδια παθογόνα αισθήματα εκφράζει ο βρώμικος καιρός, οι υφαρπάζοντες ποδοπατούν όσους προτάσσουν τα στήθη τους στης μάχης την αντάρα…

Όπως και να ‘χει, οι γενναίοι είναι έτοιμοι από καιρό. Το ζήτημα είναι να προετοιμάζεσαι για μια συγκεκριμένη ώρα, που πρέπει, όταν θα έρθει, να είσαι έτοιμος. Είναι αυτό που σου καίει τα στήθη, σου τρώει τα σωθικά. Και τότε, πέφτεις στη φωτιά τα βάζεις με στρατούς μεγάλους. Αυτό διδάσκει η άλλη ιστορία, αυτό συντελείται στους αιώνας των αιώνων. Χαρά σ’ αυτούς που το αποφάσισαν, στην άλλη όχθη του ποταμού να διαβούν, κλεφτόπουλα που τη σκλαβιά τη φτύνουν, χαρά σ’ αυτούς που αφέντες δεν λογαριάζουν. Χαρά σ’ αυτούς που για τα κλεφτόπουλα και τους αντάρτες γράφουν τραγούδια και μένουν οι μνήμες να διδάσκουν αρετή στο διηνεκές του χρόνου.

Χαρά σ’ αυτούς που με το γιαταγάνι χαράσσουν την ιστορία στους βράχους τους ελεύθερους, χαρά σ’ αυτούς που με την πένα χαράσσουν σκέψη στα τρίσβαθα του λογισμού. Πληγωμένα τα χρόνια, καημοί και ντέρτια το αυτό της ύπαρξης, ψηλά στα διάσελα καρτερούν τα ταμπούρια να σειστούν στης μάχης τον αχό.

Τι είναι ήρωας, ποια πράξη θα λογίζονταν ως ηρωική. Ποια γεγονότα ξεπερνούν τη φαντασία και τρέχουν να διδάξουν στο μέλλον τον τρόπο που χαράζεται το πάθος στην αυγή που ξεδιπλώνεται με χιλιάδες αποχρώσεις του κόκκινου. Από πού πορεύονται οι άνθρωποι που σχεδιάζουν τη μοίρα τους κατά το δοκούν της δικιάς τους ερμηνείας του απέραντου: «κάλλιο είναι μιας ώρας ελεύθερη ζωή»… Από ποια μήτρα αναβλύζουν τέτοιοι αρχέγονοι πόθοι τέτοια μηνύματα που στέλνονται στο διηνεκές του χρόνου, να γεννηθούν καινούριες ιδέες και να παραμένουν πάντα μέσα στο ανθρώπινο…

Να αψηφά τον θάνατο και όμως η ζωή να είναι τόσο όμορφη, όταν απλώνονται τριγύρω η Άνοιξη, στον οργασμό της φύσης, τότε ο θάνατος γίνεται ακόμη πιο πικρός και όταν ακόμη για την ζωή πολεμάς. Αλλά μήπως αντιμέτωπος με τέτοιες στιγμές δεν πεθαίνεις ποτέ;

Να τολμούν οι ξεβράκωτοι να τα βάνουν με όλους τους μεγάλους στρατούς, με τις στρατιές των Ιμπραήμηδων, των Δραμαλήδων, και των Κιουταχήδων, με τις ιερές συμμαχίες, όλες οι συμμαχίες τέτοιου είδους και τότε και σήμερα και πάντα, ανίερες είναι, να κατακτήσουν θέλουν, να υποτάξουν τους λαούς…

Να προσπαθείς μετά να μάθεις πέντε γράμματα, αγράμματος όντας, για να καταγράψεις, ανδραγαθίες, ιστορικά γεγονότα, ιδέες, όνειρα, πράξεις ηρωικές. Να σε κάνουν κομμάτια, και εσύ να αφηγείσαι τα γεγονότα μέχρι τα στερνά… Όταν το μέλλον ξεχνά, όταν ξεχνούν οι απόγονοι τις ηρωικές πράξεις, όταν οι επερχόμενες γενεές βυθίζονται στη σκοτοδίνη, όταν η γλώσσα που εκπέμπει φως, χάνεται στη μαυρίλα της αλλοτρίωσης, η πένα προσπαθεί να αποκαταστήσει το δίκιο, να αποδώσει τιμές στους άξιους. Τότε γίνονται οι λέξεις λυγμοί ενίοτε και καυστικός ο λόγος, μα δεν αξίζουν, όσοι λαοί δεν έχουν ιστορική μνήμη, πεθαίνουν σαν λαοί βάρβαροι…

Σε μιαν άλλη εκδοχή το πάθος των αγωνιστών χρήζει μιας άλλης ανάγνωσης, από άλλο χέρι που καταγράφει την περηφάνια της οδύνης. Τη δύναμη, το βάθος του είναι, να μείνουν οι μνήμες ζωντανές να διδαχτούν οι νεότερες γενιές. Τι να καταλάβει ο καθένας από μάχες, από κρυφά νοήματα, κώδικες ζωής, κατέχουν μόνο όσοι την πένα την κάνουν αλέτρι, για να οργώνουν σε βάθος ύπαρξη. Η ύπαρξη δεν νοείται, γράφεται όπου το απαιτούν οι πολέμοι, όποτε το απαιτούν οι καιροί.

Κοιτάζει πολύ μακριά ο λογισμός, αφήνεται να ταξιδέψει πέρα από τους ορίζοντες που δεν κατέχουν σύνορα… Τα σύνορα τα καταργούν οι λέξεις που σχηματίζουν όνειρα πάνω από το πραγματικό των νοημάτων. Σε όλον τον κόσμο, όπου κι αν ταξίδεψα, ίδια ιστορία, ίδια πάθη, τα ίδια λάθη. Πώς να χαλιναγωγηθεί η φαντασία που μετρά τους κόκκους της άμμου. Τα συνταιριάζει ο ποιητής σαν πρωτομάστορας και ψάχνει και κατασκευάζει ιστορίες πανομοιότυπες στον κόσμο ολάκαιρο. Οι λαοί όλοι στενάζουν, όλοι κραυγάζουν για το κλεμμένο δίκιο, για το κλεμμένο βιος. Παντού, σάρκα εκ της σαρκός τους, αυτοί που τον θάνατο αψηφούν. Η τέχνη ανθίζει μέσα από τις ιστορίες του κόσμου.

Ό,τι ξυπνάει τα όνειρα καλώς να προσέλθει. Είναι ίσως η ποίηση που κρατά ζωντανή τη σχέση επαναστάτης-λαϊκός αγωνιστής-κόσμος που κοιτάζει στον ουρανό, στους αιώνες. Ό,τι είναι αληθινό διατηρείται στο χρόνο ακέραιο, αναλλοίωτο, δεν σκουριάζει, παρά εμπνέει τους επερχόμενους αγωνιστές…

Αφορμή για αυτήν την εργασία αποτέλεσε μία ποιητική ανθολογία που επιμελήθηκε ο ποιητής, δοκιμιογράφος και δημοσιογράφος, Ηλίας Γκρής. Όταν τραγούδαγε το αίμα, με υπότιτλο, «Το 1821 στην ελληνική ποίηση», από τις εκδόσεις Νίκας.

Η ανθολογία αυτή είναι ένα «ποιητικό μυθιστόρημα» με πρωταγωνιστές θρυλικά πρόσωπα και τόπους σύμβολα της επανάστασης του Εικοσιένα. Περιλαμβάνει 145 ποιήματα, που έγραψαν σε διάστημα εκατόν ενενήντα χρόνων 124 Έλληνες ποιητές, με προεξάρχοντες τους Διονύσιο Σολωμό και Ανδρέα Κάλβο.

Μια συναρπαστική ποιητική διαδρομή σε νέα έκδοση, αναθεωρημένη και συμπληρωμένη (από την παρουσίαση στο οπισθόφυλλο του βιβλίου).

Μερική αποσπασματική, δυστυχώς, γεύση προσπαθήσαμε να δώσουμε μέσα από αυτό το κείμενο κάποιων λίγων ποιητών, από όσους ανθολογούνται. Η επιλογή τυχαία…

Μια μέρα μόνος καθώς βάδιζα στους δρόμους, ακροβατώντας πάνω στο έπακρον της αίσθησης, μνήμες άρχισαν να με κατακλύζουν από παντού. Μνήμες που μετουσιώνονταν σε λέξεις, σχήματα, καπνούς. Αυτό το ελάχιστο που αναζητούμε συνεχώς και που νομίζουμε πως έχει χαθεί, είναι ικανό ως θρυαλλίς να ανάψει τις μεγάλες πυρκαγιές στο χρόνο. Ως τότε ας αφηνόμαστε στη μαγεία των λέξεων που περιγράφουν πράξεις ηρωικές. Τότε ίσως αντιληφτούμε ότι αυτό που προσπαθούμε να προσδιορίσουμε σαν χρόνο, μας μεταφέρει στη διάρκεια από τον παρόντα και τον παρελθόντα χρόνο, που είναι ίσως παρόντες στον μέλλοντα χρόνο και που συνεχίζει να ακροβατεί, όπως παιδί στις ράγες του τραίνου…

Αυτό θα ισχύει στους αιώνες: όταν η μνήμη μένει ζωντανή γίνεται γενεσιουργός καινούριων πράξεων ηθικών˙ ό,τι το ηθικόν, ηρωικόν…