Η Παρισινή Κομμούνα μέσα από ένα κοινοτικό αφιέρωμα σε αυτή

Στα τέλη του καλοκαιριού του 2017 ξεκίνησαν οι συζητήσεις για τη δημιουργία ενός ηλεκτρονικού περιοδικού για το βιβλίο, τον πολιτισμό και την πολιτική· λίγους μήνες μετά, τον Γενάρη του 2018, γεννήθηκαν τα Marginalia – Σημειώσεις στο περιθώριο.^{11https://marginalia.gr/} Στις συζητήσεις αυτές και στην υλοποίηση της ιδέας συμμετείχαν εξαρχής εθελοντικά άνθρωποι από τον χώρο της «ανταγωνιστικής» Αριστεράς που ζουν εντός ή εκτός Ελλάδας και έχουν μια βιωματική σχέση με το βιβλίο ως εργαζόμενοι/ες στην παραγωγή του (συγγραφείς, αρθρογράφοι, συντελεστές εκδοτικών εγχειρημάτων, μεταφραστές/τριες, επιμελητές/τριες και διορθωτές/τριες κοκ.) ή απλώς ως αναγνώστες/τριες.

Σύμφωνα με την «ταυτότητα» του περιοδικού, στα Marginalia «γράφουμε και συζητάμε στο περιθώριο των βιβλίων. Προτείνουμε και αντιπροτείνουμε ελληνικές και ξενόγλωσσες εκδόσεις, ανακαλύπτουμε στα ράφια της βιβλιοθήκης μας παλιότερους τίτλους, παρακολουθούμε τις νέες κυκλοφορίες χωρίς να ακολουθούμε πάντα τους γρήγορους ρυθμούς της εκδοτικής παραγωγής. Μας ενδιαφέρει ο διάλογος που ξεφεύγει από τα –συχνά ασφυκτικά– ακαδημαϊκά όρια: είμαστε μέρος της πολιτικής συζήτησης της εποχής μας. Στις “σελίδες” του περιοδικού, όμως, κάθε μήνα θα βρίσκετε επίσης διηγήματα και στίχους νέων δημιουργών: χωρίς αυτά οι στήλες του περιοδικού θα ήταν φτωχότερες. Η ύλη του Marginalia δεν εξαντλείται στο βιβλίο. Καλύπτει ένα ευρύ πεδίο, από την εγχώρια και τη διεθνή πολιτική και την οικονομία ώς τον κινηματογράφο και το θέατρο, από την ιστορία και την πολιτική θεωρία ώς τη μουσική και την ψυχανάλυση, από τα ψηφιακά προϊόντα, τη φωτογραφία, το κόμικ, το σκίτσο και τις εικαστικές τέχνες ώς τη φυσική και τα μαθηματικά.»

Η αρχική επιδίωξη ήταν το περιοδικό να κυκλοφορεί διαδικτυακά με νέα ύλη κάθε μήνα και να περιλαμβάνει ένα θεματικό αφιέρωμα μαζί με άρθρα επικαιρότητας και βιβλιοκριτικές. Ο φόρτος εργασίας όμως για ένα τέτοιο εθελοντικό εγχείρημα, καθώς και η ίδια η φύση του διαδικτύου, οδήγησαν, μετά από μια σειρά πειραματισμών, σε ένα μοντέλο λιγότερων αφιερωμάτων κατ’ έτος (μέχρι τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, τέλη Γενάρη 2022, έχουν δημοσιευτεί 13 αφιερώματα) και περισσότερων άρθρων ροής.

Επίσης, για τους ίδιους πάνω-κάτω λόγους, παρά τον αρχικό ενθουσιασμό πολλών και τη δημιουργία μιας αρκετά πολυπληθούς ηλεκτρονικής λίστας αλληλογραφίας, τελικά για μεγάλο διάστημα η περισσότερη δουλειά, δηλαδή η οργάνωση της ιστοσελίδας, η επιλογή και η υλοποίηση των αφιερωμάτων, η κρίση και η επιμέλεια των κειμένων, έπεφτε στις πλάτες της Συντακτικής Επιτροπής (ΣΕ) που είχε δημιουργηθεί, δηλαδή μιας λίγο-πολύ σταθερής ομάδας 10-12 ατόμων, ενώ δεν έλειψαν οι αποχωρήσεις ιδρυτικών μελών και ο ερχομός νέων.

Έτσι, είχε δημιουργηθεί το οξύμωρο ενός πολύ επιτυχημένου βιβλιοπολιτικού εγχειρήματος από πλευράς κειμένων, συνεργασιών και αναγνωσιμότητας, το οποίο όμως δυσκολευόταν να εμπλέξει στον σχεδιασμό και τη λειτουργία του ένα ευρύτερο δυναμικό. Ένα τέτοιο μοντέλο όμως όχι μόνο είχε απομακρυνθεί πολύ από τα αρχικά σχέδια, αλλά δεν εξέφραζε κανέναν από μας, ούτε ιδεολογικά ούτε οργανωτικά.

Μετά λοιπόν από πολλές συζητήσεις τον χειμώνα του 2020-21, μεσούντος του ιδιότυπου και παράλογου εγκλεισμού που μας είχε επιβάλει η ελληνική κυβέρνηση με αφορμή τον Covid-19, τα μέλη της τότε Συντακτικής Επιτροπής καταλήξαμε στην ανασυγκρότηση της οργανωτικής μας δομής, καλώντας ανθρώπους οι οποίοι είχαν ήδη συνεργαστεί με τα Marginalia –ή είχαν εκδηλώσει ζωηρή επιθυμία για κάτι τέτοιο– να συμμετάσχουν στον σχεδιασμό του περιεχομένου, ζητώντας τις ιδέες, τα κείμενα, τις προτάσεις, καθώς και την κριτική τους. Για τον λόγο αυτό, δημιουργήσαμε την «Κοινότητα των Marginalia», ένα διαδικτυακό φόρουμ για την προώθηση του διαλόγου μεταξύ των μελών της.

Στο κάλεσμα αυτό ανταποκρίθηκαν γύρω στα 50 νέα μέλη και τον Μάρτιο του 2021 ένα από αυτά, εκτός δηλαδή της ΣΕ, έριξε την πρόταση που είναι και ο λόγος για αυτή τη φαινομενικά άσχετη μακροσκελή εισαγωγή: ένα αφιέρωμα στην Παρισινή Κομμούνα του 1871, με αφορμή τη συμπλήρωση 150 χρόνων από αυτή. Η πρόταση αυτή, προερχόμενη από την ίδια την κοινότητα, όπως προσδοκούσαμε να συμβαίνει από δω και πέρα, αγκαλιάστηκε αμέσως και από άλλα μέλη εκτός της ΣΕ, τα οποία έστελναν, το ένα μετά το άλλο, προτάσεις πιθανών άρθρων και συνεργασιών!

Επρόκειτο λοιπόν για μια ευτυχή σύμπτωση –ή ίσως και κάτι παραπάνω– το γεγονός ότι η προσπάθειά μας για διεύρυνση και μαζικοποίηση του εγχειρήματός μας με τη λειτουργία της Κοινότητας των Marginalia καρποφόρησε άμεσα με μια κίνηση από τα κάτω η οποία μάλιστα αφορούσε ένα από τα κατεξοχήν από τα κάτω κινήματα του 19ου αιώνα, την Κομμούνα, δηλαδή την Κοινότητα, του Παρισιού. Και φυσικά, η ιδέα για το αφιέρωμα αυτό δεν μπορούσε παρά να υλοποιηθεί με έναν ανάλογο, από τα κάτω δηλαδή, τρόπο. Αντί δηλαδή να αναλάβει, όπως συνέβαινε ως τότε, η ΣΕ τον σχεδιασμό του, με το βάρος και την ευθύνη να πέφτει σε ένα ή δύο μέλη της, αποφασίστηκε συλλογικά να υπάρξει μια αποκέντρωση των αρμοδιοτήτων και της ευθύνης, με τη σημαντικά αναβαθμισμένη συμμετοχή μελών της Κοινότητας στην όλη διαδικασία.

Εξάλλου, αυτό φάνταζε σχεδόν αναπόδραστο, όχι μόνο γιατί μας ήταν ανοίκειο να μιλήσουμε διαφορετικά για την Κομμούνα, αλλά και γιατί αντιλαμβανόμασταν πως μέσα στην Κοινότητά μας υπήρχαν άνθρωποι που γνώριζαν το θέμα πολύ καλύτερα από την παρούσα σύνθεση της ΣΕ, αφού αρκετοί/ές από εμάς είχαμε μια μάλλον επιφανειακή και εγκυκλοπαιδική γνώση του ιστορικού γεγονότος, η οποία κινούνταν περισσότερο στη σφαίρα της εξεγερσιακής/επαναστατικής μυθολογίας. Με άλλα λόγια, είδαμε αυτό το αφιέρωμα και ως μια σπουδαία ευκαιρία να μάθουμε για την Παρισινή Κομμούνα, εμβαθύνοντας στα αίτια και στα αποτελέσματά της, στο περιεχόμενο του ηρωικού της παραδείγματος και στην πρόσληψή της από τους συγχρόνους της μέχρι τη σημερινή λογοτεχνία, αλλά και σε άλλες, άγνωστες, πτυχές της, πέρα από τα προφανή.

Δεν θα επιχειρήσω μια περίληψη του αφιερώματος των Marginalia^{22Παρισινή Κομμούνα - Marginalia (Μάιος 2021)} αυτό που με ενδιαφέρει εδώ είναι να μιλήσω για το τι έμαθα και τι στοχάστηκα ο ίδιος για την Παρισινή Κομμούνα, ως κάποιος που ήξερε πολύ λίγα για αυτή, μέσα από τη συνεργασία και την κοινή συνεισφορά, μέσα από την εφαρμογή τού «από τον καθένα σύμφωνα με τις δυνατότητές του» κατά τη διαδικασία υλοποίησης ενός «κοινοτικού» αφιερώματος σε ένα «κοινοτικό» εγχείρημα.

Έμαθα, λοιπόν, ότι η Κομμούνα δεν ήταν μόνο οδοφράγματα στα λιθόστρωτα της γαλλικής πρωτεύουσας, ούτε απλώς ακόμη μια εξέγερση από αυτές που συντάρασσαν κάθε τόσο το Παρίσι από το 1789 και μετά, ούτε κυρίως η ηρωική αντίσταση ενάντια στον εθνικό στρατό του Θιέρσου και η επακόλουθη σφαγή της τελευταίας «Ματωμένης Εβδομάδας», όλα αυτά δηλαδή που είτε την έχουν ρομαντικοποιήσει ως μια απέλπιδα –και ίσως μάταιη– θυσία του παρισινού λαού είτε την έχουν υποβαθμίσει σε μια άκαιρη –και ίσως άσκοπη– εξέγερση καταδικασμένη σε αποτυχία.

Διαβάζοντας τα άρθρα του αφιερώματος ή συζητώντας για αυτά με τους συντάκτες και τις συντάκτριές τους, μου φανερώθηκε ένα σύνθετο πολιτικό γεγονός το οποίο μπορεί να είχε ως άμεση αφορμή του την ταπεινωτική ήττα της Γαλλίας από την Πρωσία στον πόλεμο του 1870 και την πείνα και την παγωνιά που θέριζε το πολιορκημένο Παρίσι τον χειμώνα που ακολούθησε, αλλά δεν θα είχε πραγματοποιηθεί ποτέ αν δεν εξελίσσονταν ήδη βαθύτατες ριζοσπαστικές διεργασίες σε ευρύτερα τμήματα του παρισινού λαού.

Διεργασίες οι οποίες διαφαίνονται, για παράδειγμα, στο μανιφέστο της Κομμούνας, τη «Διακήρυξη της Παρισινής Κομμούνας στον Γαλλικό Λαό» (19/04/1871), η οποία, όπως γράφει ο Στάθης Κουβελάκης στο σχετικό άρθρο του αφιερώματος, «είναι ένα κείμενο που επιχειρεί μια σύνθεση των διαφόρων απόψεων και τάσεων που διαπερνούσαν την Κομμούνα και γενικότερα το γαλλικό εργατικό και δημοκρατικό κίνημα εκείνης της εποχής: προυντονιστές οπαδοί μια χαλαρής ομοσπονδιακής συνένωσης κοινοτήτων, νεοϊακωβίνοι δημοκράτες υπέρμαχοι της ενότητας του έθνους, μπλανκιστές πιστοί στην ιδέα μιας επαναστατικής δικτατορίας, σοσιαλιστές πολλών αποχρώσεων που προέτασσαν την ανάγκη ριζικής κοινωνικής ανατροπής και αναδιοργάνωσης της παραγωγικής διαδικασίας.»^{33Στάθης Κουβελάκης, Η Διακήρυξη της Παρισινής Κομμούνας στον Γαλλικό Λαό - Marginalia.}

Στη διακήρυξη αυτή διαβάζουμε για το δικαίωμα της Κομμούνας του Παρισιού «να καθολικεύσει την εξουσία και την ιδιοκτησία σύμφωνα με τις ανάγκες της συγκυρίας, τις επιθυμίες των ενδιαφερόμενων και τα δεδομένα που παρέχει η εμπειρία», αλλά και για το δικαίωμα κάθε κοινότητας/κομμούνας στη Γαλλία για ψήφιση κοινοτικού προϋπολογισμού, των εσόδων και των δαπανών, καθορισμό και κατανομή των φόρων, διεύθυνση των τοπικών υπηρεσιών, οργάνωση της δικαιοσύνης, της εσωτερικής αστυνόμευσης και της εκπαίδευσης, διαχείριση της περιουσίας που ανήκει στην κοινότητα.

Και τα επαναστατικά μέτρα της Κομμούνας όμως βαδίζουν στα χνάρια μιας δικτατορίας του προλεταριάτου, όπως τουλάχιστον τη χαρακτήριζε ο Φρίντριχ Ένγκελς, είκοσι χρόνια μετά την Παρισινή Κομμούνα, στην Εισαγωγή του στο έργο του Μαρξ Ο Εμφύλιος πόλεμος στη Γαλλία. Σταχυολογώ ενδεικτικά από το σχετικό άρθρο του Γιώργου Κρανιδιώτη:^{44Γιώργος Κρανιδιώτης, Η παρισινή Κομμούνα του 1871 ως υπόδειγμα «δικτατορίας του προλεταριάτου», δηλαδή …δημοκρατίας - Marginalia.}

Οι δημοτικοί σύμβουλοι ήταν υπεύθυνοι και ανακλητοί σε οποιαδήποτε στιγμή, όπως και όλοι οι δημόσιοι λειτουργοί που υπηρετούσαν σε διοικητικές, δικαστικές ή εκπαιδευτικές θέσεις, οι οποίοι πλέον ήταν αιρετοί. «Ανώτεροι και κατώτεροι υπάλληλοι αμείβονταν με το μισθό του εργάτη, ώστε να εμποδίζεται η θεσιθηρία και ο αριβισμός. Οι επιχορηγήσεις για έξοδα παραστάσεως και τα πάσης φύσεως προνόμια των κρατικών αξιωματούχων καταργήθηκαν.» […] «Η θανατική ποινή καταργήθηκε και η λαιμητόμος κάηκε δημοσίως εν μέσω λαϊκού αλαλαγμού. Η Αστυνομία απογυμνώθηκε από όλες τις πολιτικές της ιδιότητες και μεταμορφώθηκε από όργανο της κεντρικής κυβέρνησης σε υπεύθυνο και ανακλητό όργανο της Κομμούνας.»

Κι ακόμη: «χωρισμός Κράτους – Εκκλησίας· απαλλοτρίωση της εκκλησιαστικής περιουσίας και μετατροπή της σε εθνική ιδιοκτησία· κατάργηση των κρατικών επιχορηγήσεων για θρησκευτικούς σκοπούς· μισθοδοσία των ιερέων από τις εθελοντικές προσφορές των ενοριτών· απομάκρυνση των θρησκευτικών συμβόλων και εικόνων από τα σχολεία και κατάργηση των προσευχών και της διδασκαλίας των θρησκευτικών σε αυτά.

Καθιερώθηκε η δωρεάν εκπαίδευση για τον λαό, χωρίς επεμβάσεις του Κράτους ή της Εκκλησίας, και απελευθερώθηκε η επιστήμη από τα δεσμά της ταξικής πρόληψης και της κυβερνητικής εξουσίας.»

Αλλά και στην οικονομία «η Κομμούνα σχεδίασε τη λειτουργία των εργαστηρίων και των εργοστασίων από τους ίδιους τους εργάτες, οργανωμένους σε συνεργατικούς συνεταιρισμούς, καθώς και μία μεγάλη ένωση των συνεταιρισμών αυτών. Προχώρησε, επίσης, σε άμεσες ανακουφιστικές παρεμβάσεις: κατήργησε τη νυχτερινή εργασία των αρτεργατών· απαγόρευσε την επιβολή προστίμων από τους εργοδότες στους εργάτες, που ήταν ένας έμμεσος τρόπος περικοπής του ημερομισθίου· έκλεισε τα ενεχυροδανειστήρια και ανέστειλε κάθε πώληση ενεχύρων, ώστε να διασφαλισθεί το δικαίωμα των εργατών στα εργαλεία της δουλειάς τους και στη λήψη πιστώσεων· έκλεισε τα γραφεία ευρέσεως εργασίας, τα οποία εκμεταλλεύονταν τους εργάτες· χάρισε όλα τα ενοίκια του τελευταίου επταμήνου για τις κατοικίες· παρέτεινε για τρία χρόνια την προθεσμία αποπληρωμής των χρεών, όπερ οδήγησε τη μεγάλη μάζα της μεσαίας τάξης να συνταχθεί με την Κομμούνα, ιδρύοντας τη “Δημοκρατική Ένωση”. Τέλος, σμίκρυνε το κόστος λειτουργίας της κυβέρνησης, καταργώντας τις δύο μεγαλύτερες πηγές εξόδων, τον τακτικό στρατό και την υπαλληλοκρατία.»

Επιπλέον, όλα αυτά δεν παρέμεναν απλώς διακηρυκτικές αρχές, αλλά έπαιρναν σάρκα και οστά στην άδολη συντροφικότητα των Κομμουνάρων, στην αλληλεγγύη τους που επέμενε ακόμη και στις πιο δύσκολες και αναπάντεχες στιγμές, στην ώριμη αποφασιστικότητα, στην πίστη τους σε έναν καλύτερο κόσμο, αλλά και στο ότι η θυσία τους δεν θα πήγαινε χαμένη, αλλά θα έμενε παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές επαναστατών. Είναι εντυπωσιακό πως ακόμη κι ο Ερβέ Λε Κορ στο μυθιστόρημά του Στον ίσκιο της πυρκαγιάς (2019), που εκτυλίσσεται τις τελευταίες δέκα μέρες της Κομμούνας και το οποίο ανέλαβα ο ίδιος να διαβάσω και να παρουσιάσω για τις ανάγκες του αφιερώματος, παρότι δεν διστάζει να καταδείξει λάθη και αδυναμίες των Κομμουνάρων, βρίσκει αρκετές φορές την ευκαιρία να εξάρει όλα αυτά τα στοιχεία, φανερά εντυπωσιασμένος από την αυθεντικότητά τους.^{55Αντώνης Γαζάκης, Στον ίσκιο της πυρκαγιάς, στο φως της Ιστορίας - Marginalia.}

Τα οδοφράγματα αποτελούν το διαρκές σκηνικό στο μυθιστόρημα του Λε Κορ. Εξάλλου, αποτελούν μέχρι και σήμερα μία από τις ισχυρότερες εικόνες της Παρισινής Κομμούνας. Αυτό που δεν γνώριζα όμως είναι ότι στην πραγματικότητα αυτά τα οδοφράγματα υπήρξαν ελάχιστα αποτελεσματικά, αφενός γιατί οι δυνάμεις του στρατού δεν δίστασαν να χρησιμοποιήσουν κανόνια εναντίον τους και αφετέρου γιατί, κυρίως, στο πλαίσιο του εξευγενισμού του Παρισιού κατόπιν πρωτοβουλίας του Ναπολέοντα και εκτέλεσης από τον νομάρχη Οσμάν [Haussmann], τις δύο δεκαετίες πριν την Κομμούνα είχαν δημιουργηθεί φαρδιές οδικές αρτηρίες σε πολλά σημεία της πόλης «με σκοπό τον έλεγχο των επαναστατικών κινημάτων,» καθώς επιτρέπουν «τη γρήγορη μετακίνηση των αρμάτων και τη σκόπευση των εξεγερμένων από μακριά.»^{66Κατερίνα Πολυχρονιάδη, Χωρικές διαστάσεις της Παρισινής Κομμούνας - Marginalia.}

Μάλιστα, για τον David Harvey αυτός ο εξευγενισμός αποτελεί και μια από τις γενεσιουργές αιτίες της Κομμούνας· κατά τον ίδιο η Κομμούνα γεννιέται και μέσα από μια νοσταλγία ενός αστικού χώρου που διαλύθηκε από τον Οσμάν και μέσα από μια επιθυμία εκδίκησης από αυτούς που έχασαν την πόλη τους από τα έργα του Οσμάν, αφού η εργατική τάξη εν πολλοίς εξωθήθηκε σε συγκεκριμένες περιοχές του Παρισιού, μακριά από το κέντρο, μέχρι να το ξαναδιεκδικήσει κατά την Κομμούνα. Ταυτόχρονα, ακόμη και η διαίρεση των περιφερειακών διαμερισμάτων της πόλης, τα οποία καλούνται να κατοικήσουν οι εργάτες, γίνεται με τέτοιο τρόπο ώστε να ελαττωθεί η αλληλεγγύη μεταξύ εργατών.

Έμαθα ακόμη ότι στη Γαλλία οι δυνάμεις της αντίδρασης (και οι ομοϊδεάτες τους ιστορικοί) επιδίδονται διαχρονικά σε ένα περίεργο παιχνίδι αριθμών όσον αφορά τα θύματα από τη μεριά των Κομμουνάρων, ένα παιχνίδι που θυμίζει, τηρουμένων των αναλογιών, το «δεν υπήρξαν νεκροί μέσα στο Πολυτεχνείο» της εγχώριας ακροδεξιάς. Υπάρχει, λοιπόν, μια διαρκής προσπάθεια αναθεώρησης του αριθμού των νεκρών Κομμουνάρων, ιδίως κατά τη Ματωμένη Εβδομάδα, λες και η σφαγή θα ήταν λιγότερο αποτρόπαιη αν οι νεκροί ήταν 6.500, όπως λένε κάποιοι αναθεωρητές, αντί για 15.000, όπως εκτιμά η Μισέλ Ωντέν, Γαλλίδα μαθηματικός και συγγραφέας, η οποία, μελετώντας τα αρχειακά έγγραφα του κάθε νεκροταφείου, της διοίκησης των νεκροταφείων, της αστυνομίας και του στρατού, του οδικού δικτύου, συμπεραίνει ότι «πάνω από 10.000 σοροί αγνώστων ενταφιάστηκαν στα νεκροταφεία του Παρισιού κατά τη διάρκεια της Ματωμένης Εβδομάδας και αμέσως μετά.»^{77«Μετά το 1880 κανείς δεν έχει καταμετρήσει τα θύματα της Ματωμένης Εβδομάδας» - Marginalia}

Οι ίδιες πάνω-κάτω δυνάμεις είναι αυτές που, σύμφωνα με τη Δήμητρα Τζανάκη, βρίσκουν, μετά την καταστολή της εξέγερσης, μια μοναδική ευκαιρία να ανασυνταχθούν εναντίον της Παγκόσμιας Δημοκρατίας την οποία αποπειράθηκε να εδραιώσει η Παρισινή Κομμούνα, με μια παγκόσμια απάντηση, αυτής του εκφυλισμένου, κατασκευάζοντας αυτόν τον «ζωώδη» ανθρωπότυπο με τη βοήθεια επιστημόνων από τον χώρο της ψυχιατρικής, της εγκληματολογίας, της ιατροδικαστικής, της βιολογίας και της ανθρωπολογίας.^{88Δήμητρα Τζανάκη, Το «εγκληματικό» πάθος της Παρισινής Κομμούνας για Παγκόσμια Δημοκρατία - Marginalia.} Είναι πραγματικά εντυπωσιακό το γεγονός ότι «μετά την Παρισινή Κομμούνα, το έγκλημα της επανάστασης δεν αποδιδόταν απλώς στο ψυχικό νόσημα, αλλά στην εγγενή εγκληματικότητα της επιθυμίας αυτών των Κομμουνάρων και των απογόνων τους». Αρκεί να σκεφτούμε τις αναπαραστάσεις των Ελλήνων κομμουνιστών από τους αντιπάλους τους στον εμφύλιο και αργότερα, για να μπούμε στο νόημα.

Ένας ακόμη κυρίαρχος κοινός τόπος, μεταξύ των αριστερών αυτή τη φορά, είναι ότι η Παρισινή Κομμούνα ήταν μια εξέγερση της εργατικής τάξης. Ο Κώστας Παλούκης, μέσα από τη διερεύνηση της ταξικής σύνθεσης του εξεγερμένου υποκειμένου της Κομμούνας, αναδεικνύει τον κεντρικό ρόλο των χειροτεχνών του μικρού εργαστηρίου και της μανιφακτούρας σε αυτήν, και υποστηρίζει ότι στην πραγματικότητα επρόκειτο για «μια εξέγερση των προλεταριοποιημένων ειδικευμένων τεχνιτών και όχι του μοντέρνου βιομηχανικού προλεταριάτου», διερωτώμενος αν είναι «ταυτόχρονα και κήρυκας του νέου και αυλαία του παλιού».^{99Κώστας Παλούκης, Η Παρισινή εργατική τάξη την εποχή της Κομμούνας: το «σούρουπο» του παλιού κόσμου ή η «αυγή» του νέου; - Marginalia.} Για άλλη μια φορά, βεβαιότητες και στερεότυπα κλονίζονται μέσα από ένα πιο προσεκτικό βλέμμα.

Προφανώς έμαθα πολλά ακόμη από αυτό το αφιέρωμα, αλλά θα ήθελα να ολοκληρώσω αυτό το κείμενο με κάτι από όσα πολύ καίρια διευκρινίζει ο Στάθης Κουβελάκης στη συνέντευξή του στον Ντέιβιντ Μπρόντερ^{1010Ο Μαρξ και η Κομμούνα - Marginalia.} για τη θέση του Μαρξ απέναντι στην Παρισινή Κομμούνα: «Δεν καταργεί την ταξική πάλη», γράφει ο Μαρξ, αλλά είναι «το ορθολογικό μέσο διά του οποίου αυτή η ταξική πάλη μπορεί να διατρέξει τις διάφορες φάσεις της με τον πιο ορθολογικό και ανθρώπινο τρόπο».^{1111Καρλ Μαρξ, Πρώτο προσχέδιο στον Εμφύλιο πόλεμο στη Γαλλία, μετάφραση ΣΚ σύμφωνα με MEGA, τόμος Ι.22, σελ. 58-59.} Με άλλα λόγια, δεν ήταν –ακόμη– κομμουνισμός, αλλά ήταν σε πολύ καλό δρόμο.

Ή, όπως λέει κάποιος Κομμουνάρος στο τέλος του μυθιστορήματος του Λε Κορ κοιτώντας το Παρίσι: «Θα ξαναρθούμε».